Hoogfrequent geluid maken en testen: zo doe je het veilig

Hoogfrequent geluid maak je het eenvoudigst met een toongenerator: een functie of plugin in je DAW, of de toongenerator in het gratis programma Audacity. Je kiest een sinusgolf, stelt een frequentie in, bijvoorbeeld 12.000 of 16.000 hertz, en een laag volume. Of je die toon ook hoort, hangt af van je leeftijd, je gehoor en je apparatuur. In dit artikel lees je hoe je hoge tonen maakt en test, waar de grenzen van gehoor en apparatuur liggen en hoe je je oren en speakers beschermt.

Wat is hoogfrequent geluid?

De frequentie van een geluid geeft aan hoe vaak de luchtdruk per seconde trilt, uitgedrukt in hertz (Hz). Hoe hoger de frequentie, hoe hoger de toon. Het menselijk gehoor loopt grofweg van 20 Hz tot 20.000 Hz (20 kHz). Die bovengrens geldt vooral voor jonge mensen met een gezond gehoor.

In de praktijk spreken geluidsmakers van hoog als het om het bereik boven ongeveer 5 à 6 kHz gaat. Daar zitten sisklanken, de glans van bekkens en de ‘lucht’ in een opname. Boven de 20 kHz spreek je van ultrasoon geluid. Dat hoort de mens niet meer.

Hoorbereik en leeftijd

Met het ouder worden neemt het vermogen om hoge tonen te horen geleidelijk af. Dat heet ouderdomsslechthorendheid (presbyacusis) en begint bij de hoogste frequenties. Veel volwassenen horen daardoor de bovenste kilohertzen niet meer, terwijl kinderen en tieners ze vaak nog wel waarnemen. Ook langdurige blootstelling aan hard geluid tast vooral het hoge bereik aan.

Dat heeft gevolgen voor je werk als sound designer:

  • Je kunt niet blind vertrouwen op wat jij hoort. Een fluittoon of ruis hoog in het spectrum kan voor jou onhoorbaar zijn en voor een jonger publiek storend.
  • Controleer het hoge bereik daarom ook visueel met een spectrumanalyzer. Hoe je zo’n analyzer leest, staat in het artikel over frequentiespectrum en toonhoogteanalyse.
  • Een online gehoortest of een toonsweep geeft je een globaal idee van je eigen bovengrens, maar is geen medische meting. Twijfel je aan je gehoor, laat het dan testen bij een audicien of via je huisarts.

Hoogfrequent geluid maken met een toongenerator

In Audacity

Audacity is gratis en werkt op Windows, macOS en Linux. Zo maak je er een hoge toon mee:

  1. Maak een nieuw project. Controleer rechtsonder of linksonder de projectfrequentie (sample rate), bijvoorbeeld 48.000 Hz.
  2. Kies in het menu Genereren (Generate) de optie Toon (Tone).
  3. Kies als golfvorm sinus (Sine). Een sinus is een zuivere toon zonder boventonen.
  4. Vul de frequentie in, bijvoorbeeld 10.000 Hz om te beginnen.
  5. Zet de amplitude laag, bijvoorbeeld 0,1 (ongeveer -20 dBFS), en kies een korte duur van een paar seconden.
  6. Zet het afspeelvolume van je computer en speakers laag voordat je op afspelen drukt, en verhoog het voorzichtig.

Met de optie Chirp in hetzelfde menu maak je een toon die in de tijd van frequentie verandert, een zogenaamde sweep. Daarmee hoor je goed waar jouw gehoor of je speakers afhaken. Begin dan bij een lage frequentie en laat de toon langzaam stijgen.

In je DAW

De meeste DAW’s hebben een eigen test- of signaalgenerator, bijvoorbeeld Test Oscillator in Logic Pro, TestGenerator in Cubase en Signal Generator in Pro Tools. Reaper heeft een toongenerator bij de meegeleverde JS-effecten. Heeft je DAW zo’n tool niet, gebruik dan een synth met één oscillator op een sinusgolf, zet het filter open en speel een hoge noot. Elke octaaf hoger verdubbelt de frequentie: de A van 440 Hz wordt een octaaf hoger 880 Hz, en vijf octaven hoger 14.080 Hz.

Let op met andere golfvormen

Een blok- of zaagtandgolf bevat naast de grondtoon veel boventonen. Bij een hoge grondtoon vallen die boventonen boven de hoogste frequentie die je sample rate kan weergeven. In een eenvoudige generator kan dat aliasing veroorzaken: ongewenste tonen die terugvouwen naar lagere frequenties. Gebruik voor tests daarom een sinus.

De grenzen van je apparatuur

Sample rate

Een digitaal systeem kan frequenties weergeven tot de helft van de sample rate. Dat heet de Nyquist-frequentie. Bij 44,1 kHz is dat 22.050 Hz, bij 48 kHz 24.000 Hz. Voor alles wat mensen kunnen horen, zijn deze gangbare sample rates dus voldoende. Wil je ultrasoon geluid opnemen of bewerken, bijvoorbeeld om het daarna omlaag te pitchen, dan heb je een hogere sample rate nodig, zoals 96 of 192 kHz, plus een microfoon die die frequenties oppikt. Lees meer in werken met hoge sample rates.

Speakers en koptelefoons

Laptopspeakers, telefoonspeakers en goedkope oordopjes geven het hoogste bereik vaak zwak of helemaal niet weer. Hoor je een toon van 15 kHz niet, dan kan dat dus ook aan je speakers liggen. Test daarom op studiomonitors of een goede koptelefoon, en vergelijk met een analyzer of het signaal er wel is.

Bestandsformaat

Gecomprimeerde formaten zoals MP3 en AAC snijden de hoogste frequenties vaak weg, zeker bij een lage bitrate. Exporteer testtonen en hoogfrequent materiaal daarom als WAV of een ander verliesvrij formaat.

Veiligheid: gehoor en apparatuur

Je gehoor

  • Begin zacht. Hoge tonen kunnen al bij een matig volume scherp en vermoeiend klinken. Begin altijd met een laag afspeelvolume en een laag signaal, bijvoorbeeld rond -20 tot -30 dBFS.
  • Onhoorbaar is niet onschadelijk. Hoor je een toon niet, draai dan niet zomaar het volume open. Je speakers kunnen dan een hard signaal afgeven dat jij niet waarneemt, maar dat wel je apparatuur belast en voor anderen in de ruimte hinderlijk kan zijn.
  • Houd tests kort. Een paar seconden is genoeg. Langdurig luisteren naar zuivere hoge tonen is vermoeiend.
  • Wees extra voorzichtig met een koptelefoon. Het geluid zit dan direct bij je oor. Lees ook gehoorschade voorkomen als sound designer.
  • Stop bij klachten. Krijg je een piep, een drukkend gevoel of pijn in je oren, stop dan direct. Gaat een oorsuizen niet over, neem dan contact op met je huisarts.

Je speakers

Een tweeter, de luidspreker voor het hoge bereik, is klein en gevoelig. Een continue, harde sinustoon stopt al het vermogen in één frequentie en kan een tweeter oververhitten en beschadigen. Gebruik daarom korte tonen op een laag niveau. Gebruik nooit de volle schaal (0 dBFS) voor een hoge testtoon.

Anderen om je heen

Kinderen en jongeren horen hoge tonen vaak beter dan volwassenen, en ook huisdieren kunnen hoge frequenties waarnemen. Een toon die jij nauwelijks hoort, kan voor hen hinderlijk zijn. Test dus niet ongemerkt op hoog volume in een gedeelde ruimte.

Hoge tonen gebruiken in sound design

Hoge tonen zijn een nuttig ingrediënt, mits je ze doseert:

  • Oorsuizen na een explosie: een bekend filmeffect is een hoge piep terwijl de rest van het geluid wegvalt. Maak een sinustoon rond enkele kilohertz, laat hem langzaam wegsterven en filter tegelijk de rest van de mix dof.
  • Elektronica en apparaten: een zacht, hoog gefluit kan een apparaat of een oude beeldbuistelevisie geloofwaardig maken. Beeldbuistelevisies volgens de PAL-standaard produceerden een fluittoon rond 15,6 kHz, die veel jongere kijkers konden horen.
  • Spanning: een hoge, aanhoudende toon of een langzaam stijgende sweep kan onrust oproepen. Houd het subtiel, anders wordt het vermoeiend.
  • Sci-fi en interfaces: korte hoge tonen met snelle envelopes zijn een basis voor piepjes, scanners en meldingsgeluiden.

Waarom zulke tonen zo sterk op ons inwerken, lees je in psycho-akoestiek in sound design.

Veelgestelde vragen

Hoe maak je zelf hoogfrequent geluid?

Gebruik de toongenerator in Audacity of de testgenerator van je DAW, kies een sinusgolf en stel een frequentie in, bijvoorbeeld tussen 10.000 en 18.000 Hz. Begin altijd met een laag volume en verhoog het voorzichtig.

Tot welke frequentie kan een mens horen?

Het gehoor loopt grofweg van 20 Hz tot 20.000 Hz, maar die bovengrens geldt vooral voor jonge mensen. Met de leeftijd en door blootstelling aan hard geluid neemt het vermogen om hoge tonen te horen af.

Waarom hoor je een hoge testtoon niet?

Dat kan aan je gehoor liggen, maar ook aan je speakers of koptelefoon, die het hoogste bereik niet altijd goed weergeven. Controleer met een spectrumanalyzer of het signaal er is en test op andere apparatuur.

Kan een hoge testtoon je speakers beschadigen?

Ja, een harde, langdurige sinustoon kan een tweeter oververhitten. Gebruik daarom korte tonen op een laag niveau en speel nooit een hoge testtoon af op de volle schaal.

Welke sample rate heb je nodig voor hoge frequenties?

Voor alles wat hoorbaar is, volstaan 44,1 en 48 kHz, omdat die frequenties tot ruim 20 kHz kunnen weergeven. Alleen voor ultrasoon geluid heb je hogere sample rates zoals 96 of 192 kHz nodig.