Een multiband compressor splitst het signaal met filters op in twee of meer frequentiebanden en comprimeert elke band apart, met een eigen threshold, ratio, attack en release. Zo kun je een dreunende baslijn of scherpe sisklanken temmen zonder de rest van het spectrum mee te laten pompen. Een limiter is een compressor met een zeer hoge ratio en snelle attack die pieken tegenhoudt boven een plafond. In een multiband limiter gebeurt dat per band.

Hieronder lees je hoe multiband compressie werkt, welke instellingen ertoe doen, waarvoor je het gebruikt in mix, mastering en sound design, en welke fouten je beter kunt vermijden.

Gewone compressie tegenover multiband compressie

Een gewone (single-band) compressor kijkt naar het volledige signaal. Komt het niveau boven de threshold, dan wordt alles zachter gemaakt, ook de frequenties die geen probleem vormden. Een harde kick in een volle mix kan zo bijvoorbeeld de hi-hats en de zang mee laten dippen. Dat hoor je als pompen.

Een multiband compressor lost dat op door het signaal eerst te verdelen. Alleen de band die over de threshold gaat, wordt gecomprimeerd. De andere banden blijven ongemoeid. Daardoor kun je gericht werken, maar het is ook ingewikkelder: je hebt per band vier of vijf parameters en de banden beïnvloeden samen de klankkleur.

	Gewone compressor	Multiband compressor	Limiter
Werkt op	Het hele signaal	Afzonderlijke frequentiebanden	Het hele signaal (of per band bij een multiband limiter)
Typische ratio	2:1 tot 8:1	Vaak laag, 1,5:1 tot 4:1	Zeer hoog (vanaf ongeveer 10:1, in de praktijk vaak oneindig)
Hoofddoel	Dynamiek en karakter	Dynamiek per frequentiegebied, klankbalans	Pieken begrenzen, plafond bewaken
Risico	Pompen van de hele mix	Onnatuurlijke klankkleur, faseverschuiving	Vervorming en platte transiënten

Meer over de basis van compressie lees je op Wikipedia.

Hoe werkt multiband compressie?

Een multiband compressor bestaat uit drie onderdelen: een crossover, een set compressoren en een sommeer-stap.

De crossover

Het signaal gaat eerst door een set crossover-filters, meestal low-pass, band-pass en high-pass filters die samen het spectrum verdelen. Bij drie banden kun je bijvoorbeeld de crossovers rond 200 Hz en 3 à 5 kHz leggen. Die punten zijn geen vaste regel: je kiest ze op basis van het probleem dat je wilt oplossen.

Filters veroorzaken altijd faseverschuiving rond het crossover-punt. Goede multiband compressors gebruiken filters (vaak van het type Linkwitz-Riley) die bij elkaar opgeteld weer een vlak frequentiebeeld geven. Veel plugins bieden daarnaast een linear phase-modus. Die vermijdt faseverschuiving, maar kost latency en kan bij lage crossovers pre-ringing geven, een zacht voorecho vóór transiënten. Voor drums is de standaardmodus (minimum phase) daarom vaak de betere keuze.

De compressor per band

Elke band krijgt een eigen compressor met de bekende parameters:

• Threshold: vanaf welk niveau de compressor ingrijpt.
• Ratio: hoe sterk het signaal boven de threshold wordt teruggebracht. Bij 4:1 komt er van 4 dB boven de threshold nog 1 dB door.
• Attack: hoe snel de compressor reageert. Lage frequenties hebben lange golflengtes; een te snelle attack in de lage band kan vervorming geven.
• Release: hoe snel de compressor loslaat. Te kort geeft vervorming of fladderen, te lang geeft pompen.
• Gain per band: hiermee breng je het niveau van de band na compressie weer terug, of stuur je bewust de klankbalans bij.

Veel moderne multiband plugins kunnen ook upward compression (zachte delen omhoog halen) en expansie per band. Daarmee kom je in de buurt van een dynamische EQ.

Weer samenvoegen

Tot slot worden de banden opgeteld. Staan alle compressoren uit, dan hoort het resultaat (vrijwel) gelijk te klinken aan het origineel. Dat is een handige controle: bypass de compressie per band en luister of de crossover zelf al iets aan de klank verandert.

Wat doet een limiter, en wat is een multiband limiter?

Een limiter is een compressor met een zeer hoge ratio en een zeer snelle attack. Wat boven het plafond (de ceiling) uitkomt, wordt teruggebracht. Een brickwall limiter laat niets boven het plafond door en werkt meestal met look-ahead: de limiter kijkt een paar milliseconden vooruit zodat hij pieken kan opvangen voordat ze er zijn.

Bij mastering staat een limiter vrijwel altijd als laatste in de keten. Zet het plafond voor streaming op ongeveer -1 dBTP (true peak), zodat er bij omzetten naar formaten als AAC of Ogg Vorbis geen clipping ontstaat. Meer daarover lees je in het artikel over een limiter gebruiken zonder je geluid kapot te maken.

Een multiband limiter werkt per band. Een harde bas laat dan niet de hele mix dippen. Dit principe zit ook in broadcast-processors voor radio, die een signaal constant luid en vol houden. Voor muziek is het een krachtig maar riskant gereedschap: je kunt er veel luidheid mee winnen, maar ook de natuurlijke balans van je mix kapotmaken.

Toepassingen in mix, mastering en sound design

In de mix

• Basgitaar en baslijnen: comprimeer alleen de lage band zodat het lage fundament stabiel blijft, terwijl de aanslag in het middengebied levend blijft.
• Zang: een band rond 5-9 kHz die alleen ingrijpt bij scherpe s-klanken werkt als de-esser. Een band rond 200-400 Hz kan boemerige passages temmen wanneer de zanger dichter op de microfoon komt.
• Akoestische gitaar of piano: beheers resonanties die alleen bij bepaalde noten opspringen.
• Drumbus: comprimeer alleen het laag om de kick strakker te maken zonder de cimbalen te dempen.

In mastering

Bij mastering is multiband compressie vooral een correctiemiddel. Klinkt het laag in het refrein voller dan in het couplet, dan kan een lage band met lage ratio (1,5:1 tot 2:1) en 1 à 2 dB gain reduction dat egaliseren. Werk je met een volledige mix, dan is minder bijna altijd meer. Grote problemen los je beter op in de mix zelf.

In sound design

Voor sound designers is multiband compressie ook een creatief gereedschap. Bekend voorbeeld is OTT, een gratis plugin van Xfer Records die is gebaseerd op een preset van Ableton Multiband Dynamics. Die combineert sterke upward en downward compression in drie banden en maakt synths en effecten dichter en agressiever. Andere toepassingen:

• Een field recording van wind of verkeer gelijkmatiger maken zodat hij bruikbaar wordt als ambience.
• Explosies en impacts meer body geven door de lage band te comprimeren en met gain op te halen, terwijl de hoge band de transiënt behoudt.
• Ruis of hiss juist naar voren halen als textuur, door de hoge band met upward compression op te trekken.

Wil je compressie creatief inzetten, lees dan ook over parallelle compressie in sound design en sidechain-compressie.

Stappenplan: een multiband compressor instellen

1. Benoem het probleem. Wat stoort er precies, en in welk frequentiegebied? Zonder concreet doel kun je beter geen multiband compressor gebruiken.
2. Zoek het gebied. Gebruik de solo-functie per band of een spectrumanalyzer om de crossover-punten zo te leggen dat het probleem in één band valt.
3. Zet de andere banden uit of laat ze zonder compressie, zodat je alleen werkt waar nodig.
4. Stel threshold en ratio in. Begin met een ratio rond 2:1 tot 3:1 en verlaag de threshold tot je 2 à 3 dB gain reduction ziet op de luidste momenten.
5. Stem attack en release af. Voor het laag zijn langere tijden (bijvoorbeeld 20-30 ms attack, 100-200 ms release) een goed vertrekpunt; voor het hoog mag het sneller.
6. Compenseer het niveau en vergelijk met bypass op gelijke luidheid. Luider klinkt bijna altijd beter, dus laat je daar niet door misleiden.

Twijfel je of je beter een EQ of een multiband compressor kunt gebruiken? Een vaste EQ-ingreep is beter als het probleem altijd aanwezig is. Een multiband compressor of dynamische EQ is beter als het probleem alleen af en toe opspeelt. Meer over het eerste lees je in het artikel over EQ-technieken voor sound designers.

Veelgemaakte fouten

• Te veel banden tegelijk comprimeren. Elke band die je stevig comprimeert, maakt het geluid vlakker. Begin met één band en voeg er alleen een toe als het nodig is.
• Te snelle tijden in het laag. Een attack en release die korter zijn dan een periode van de golf geven vervorming in de lage band.
• Klankkleur veranderen zonder het te merken. Doordat elke band anders reageert, verandert de balans tussen laag, midden en hoog voortdurend. Vergelijk regelmatig met bypass.
• Luidheid najagen. Een multiband limiter kan een mix veel luider maken, maar ten koste van dynamiek en transiënten. Streamingdiensten normaliseren het niveau toch, dus extreme luidheid levert weinig op. Zie ook het artikel over de loudness war.
• Alleen naar de meters kijken. De gain reduction-meters helpen, maar het oordeel ligt bij je oren. Neem pauzes; vermoeide oren nemen slechte beslissingen.

Welke multiband compressor kies je?

Voor je iets koopt, kijk eerst wat je DAW al heeft. Logic Pro heeft Multipressor, Ableton Live heeft Multiband Dynamics, Reaper heeft ReaXcomp en Cubase heeft een eigen Multiband Compressor (afhankelijk van de editie). Daarmee kun je prima leren.

Bekende losse plugins zijn FabFilter Pro-MB, Waves C4 en C6, de dynamics-modules in iZotope Ozone en Xfer OTT (gratis). Een dynamische EQ zoals TDR Nova van Tokyo Dawn Records (gratis versie beschikbaar) is een goed alternatief wanneer je een smal probleemgebied wilt temmen. Let bij het kiezen op het aantal banden, de mogelijkheid om banden te soloën, een linear phase-modus, upward compression en een duidelijke weergave van de gain reduction. Probeer demoversies in je eigen projecten voordat je beslist. Een overzicht van plugin-typen vind je in het artikel over plugins en VST’s.

Veelgestelde vragen

Wat is multiband compressie?

Bij multiband compressie wordt het signaal met crossover-filters in frequentiebanden verdeeld, die elk een eigen compressor krijgen. Zo kun je bijvoorbeeld het laag comprimeren zonder het hoog te beïnvloeden.

Wat is het verschil tussen een limiter en een compressor?

Een limiter is een compressor met een zeer hoge ratio en een zeer snelle attack, bedoeld om pieken onder een plafond te houden. Een compressor met een lagere ratio verkleint vooral het dynamisch bereik en geeft karakter.

Wanneer gebruik je een multiband compressor in plaats van een EQ?

Gebruik een EQ als een frequentieprobleem altijd aanwezig is. Gebruik een multiband compressor of dynamische EQ als het probleem alleen bij luide passages of bepaalde noten optreedt.

Hoeveel banden heb je nodig?

Voor de meeste taken zijn twee of drie banden genoeg. Meer banden geven meer controle, maar ook meer kans op een onnatuurlijke klankkleur.

Hoort een multiband compressor op de masterbus?

Het kan, maar gebruik hem daar voorzichtig, met lage ratio’s en enkele dB gain reduction. Grote problemen kun je beter in de mix oplossen.