Alledaagse objecten zijn een van de rijkste en goedkoopste geluidsbronnen voor sound design. Met keukengerei, papier, groente, gereedschap en speelgoed maak je botbreuken, voetstappen in de sneeuw, vuur, vleugelslagen en zelfs sciencefictionwapens. Het geheim zit in drie dingen: luisteren naar wat een object kan in plaats van wat het is, dichtbij opnemen, en daarna durven bewerken met pitch, lagen en effecten.

Waarom alledaagse objecten zo goed werken

Een geluid hoeft niet te komen van het ding dat je ziet. In film, games en hoorspelen is het al decennia gebruikelijk om geluiden na te maken met heel andere voorwerpen. Daar zijn goede redenen voor:

• Controle. Een echte botbreuk of echt vuur kun je niet tien keer precies op het juiste moment opnemen. Een stengel bleekselderij of een prop cellofaan wel.
• Overtuiging. Het echte geluid klinkt vaak minder overtuigend dan de nagemaakte versie. Publiek kent veel geluiden alleen uit film en verwacht die versie.
• Originaliteit. Eigen opnames van onverwachte objecten klinken anders dan de bibliotheekgeluiden die iedereen gebruikt.
• Kosten. Je hebt weinig meer nodig dan een recorder of smartphone en een stille kamer.

Het gebruik van alledaagse geluiden in sound design (zie ook geluidsontwerp) gaat zowel over realistische nabootsing (foley) als over het bouwen van geluiden die niet bestaan.

Bekende voorbeelden uit film en foley

Een paar klassiekers laten zien hoe ver je met gewone voorwerpen komt:

• Lichtzwaarden in Star Wars. Sound designer Ben Burtt combineerde het zoemen van een oude filmprojectormotor met de brom van een televisie die door een microfoonkabel werd opgepikt.
• Blasters in Star Wars. Het typische ‘pjoew’-geluid ontstond door met een hamer tegen de gespannen tuidraad van een zendmast te slaan.
• Botbreuken. Het knakken van bleekselderij of wortels is een klassiek foley-middel.
• Voetstappen in de sneeuw. Maizena (maïszetmeel) in een leren buidel of zakje kneden geeft een overtuigend knerpend geluid.
• Paardenhoeven. Twee halve kokosnoten op verschillende ondergronden, een techniek uit de tijd van hoorspelen.
• Vleugelslagen. Een paar leren handschoenen of een opgevouwen paraplu snel open en dicht bewegen.
• Vuur. Het verfrommelen van cellofaan klinkt als knetterend vuur.

Meer over de technieken van foley-artiesten lees je in foley-geluiden en -technieken.

Welk object voor welk geluid?

Deze tabel geeft startpunten. Het werkt het best als je ze uitprobeert en daarna bewerkt.

Object	Handeling	Bruikbaar voor
Bleekselderij, wortel, sla	Breken, draaien, knijpen	Botbreuken, gore, monsterachtige geluiden
Kool of meloen	Slaan met vuist of hamer	Stoten en harde klappen tegen het lichaam
Maizena in een zakje	Kneden	Voetstappen in sneeuw, knerpend leer
Cellofaan, plastic zakken	Verfrommelen	Vuur, regen op een tentdoek
Rijst, linzen, zout	Schudden, uitstrooien op papier of metaal	Regen, grind, zand, ritmische shakers
Metalen pannen, deksels, bakplaat	Slaan, schrapen, laten tollen	Metalen impacts, gongachtige klanken, robotgeluiden
Veer, slinky, gespannen draad	Aantikken, laten trillen	Laser- en sciencefictiongeluiden
Ritssluiting, klittenband	Snel of langzaam openen	Kleding, wapenuitrusting, scheuren
Natte doek, spons	Wringen, op een tafel slaan	Slijm, wezens, natte voetstappen
Papier en karton	Scheuren, wapperen, wrijven	Wind, vleugels, kleine whooshes
Glas en water	Wrijven over de rand, laten druppelen	Magie, ijs, belletjes, onderwater

Water en glas zijn een categorie op zich; zie geluidseffecten creëren met water en glas.

Zo vind je bruikbare objecten

• Luister naar materialen, niet naar voorwerpen. Hout, metaal, plastic, glas, papier en stof hebben elk een eigen karakter. Een lege verfblik, een radiator en een metalen prullenbak horen tot dezelfde familie.
• Probeer meerdere handelingen. Slaan, schrapen, wrijven, laten vallen, rollen, buigen, blazen. Eén object levert zo tientallen geluiden op.
• Varieer het gereedschap. Tik op hetzelfde object met een vinger, een houten lepel, een metalen lepel en een strijkstok. Een strijkstok (of een goedkope cellostok) over de rand van een metalen plaat of een zaag geeft spookachtige, zingende tonen.
• Zoek resonantie. Holle voorwerpen zoals een emmer, een buis of een kartonnen doos kleuren elk geluid dat erin of erop gebeurt.
• Houd een lijst bij. Noteer objecten die je onderweg opvallen. Een geluidsdagboek helpt om ideeën te bewaren.

Opnemen: dichtbij en schoon

Kleine geluiden worden pas interessant als je ze dichtbij opneemt. Een paar richtlijnen:

• Stille ruimte met weinig galm. Een slaapkamer of een kast met kleding werkt beter dan een kale keuken. Zet apparaten met een motor uit.
• Microfoon dichtbij, op 5 tot 30 centimeter. Een kleine condensatormicrofoon of een draagbare recorder is genoeg; ook een smartphone kan voor eerste experimenten.
• Contactmicrofoon voor trillingen binnenin een object, zoals een veer, een metalen plaat of een tafelblad. Zie het artikel over contactmicrofoons.
• Neem variaties op. Tien keer dezelfde handeling, telkens iets anders, levert materiaal op voor lagen en voor varianten in games.
• Let op niveau. Plotselinge harde klappen kunnen oversturen; houd ruim headroom aan.

Bewerken: van keukengeluid tot iets nieuws

Het ruwe geluid is pas het begin. Met een paar bewerkingen verandert het karakter volledig:

• Pitch omlaag. Een octaaf of meer lager en een kleine tik wordt een zware impact, een dichtslaande la wordt een kerkerdeur.
• Omkeren. Een omgekeerde gong of pan geeft een aanzuigend, magisch effect.
• Time-stretchen en granulaire bewerking. Een seconde wrijven over een glas wordt een lange, zwevende textuur.
• Lagen. Combineer een object voor de aanslag met een ander voor het lichaam en een derde voor de staart. Bijvoorbeeld een knakkende wortel, een vuist in een kool en een zachte lage dreun voor een harde klap in een vechtscène.
• Ruimte. Reverb of convolutie-reverb plaatst een droge opname in een ruimte, van een badkamer tot een kathedraal.
• Filters en distortion. Een band-pass filter of saturatie maakt geluiden metaliger, kleiner of agressiever.

Meer technieken om opnames te transformeren vind je in omgevingsgeluiden transformeren tot unieke sound-fx.

Alledaagse objecten in muziekproductie

Ook in muziek zijn gevonden geluiden een vast onderdeel geworden. Een klap op een tafel kan een kick vervangen, een sleutelbos werkt als hi-hat, een lepel tegen een glas als percussie. Laad je opnames in een sampler, verdeel ze over toetsen of pads en speel er een ritme of zelfs een melodie mee. Zo maak je een instrument dat niemand anders heeft. Ideeën voor de keuken vind je in muziek maken met keukengeluiden.

Een oefening om te beginnen

1. Kies vijf voorwerpen uit één kamer, van verschillende materialen.
2. Neem van elk voorwerp vijf verschillende handelingen op, elk drie keer.
3. Kies de drie interessantste opnames en bewerk ze elk op drie manieren: pitch omlaag, omgekeerd en met lange reverb.
4. Combineer twee of drie bewerkte geluiden tot één nieuw effect, bijvoorbeeld een magische spreuk of een robotbeweging.
5. Geef alles een duidelijke naam en bewaar het in je eigen bibliotheek.

Veelgestelde vragen

Welke alledaagse objecten worden het meest gebruikt in foley?

Klassiekers zijn bleekselderij en wortels voor botbreuken, maizena voor sneeuw, kokosnoten voor paardenhoeven, cellofaan voor vuur en leren handschoenen voor vleugels. Daarnaast hebben foley-studio’s verzamelingen schoenen, kleding, deuren en serviesgoed.

Heb je dure apparatuur nodig om objecten op te nemen?

Nee. Een draagbare recorder of zelfs een smartphone, dichtbij gebruikt in een stille ruimte, is genoeg om te beginnen. Een contactmicrofoon is een goedkope aanvulling.

Hoe maak je een klein geluid groot?

Neem het dichtbij op, pitch het omlaag, voeg een lage laag toe en plaats het met reverb in een grotere ruimte. Door lagen te combineren klinkt het voller dan één bron alleen.

Hoe is het lichtzwaard uit Star Wars gemaakt?

Ben Burtt combineerde het zoemen van een filmprojectormotor met de brom van een televisietoestel die via een microfoonkabel werd opgepikt. Door de microfoon langs de bron te bewegen ontstond het zwiepende geluid.